دەورەیەکى تازە لە جولانەوەى خویندارى و جموجۆشیکى نوآ لە ناو زانکۆو خویندنگاکاندا دەستى پىکردوە. لە ماوەى چەند هەفتەى رابردوودا زانکۆکانى سلیمانى و هەولیر بوونە مەیدانى نارەزایەتى فراوانى خویندکاران دژى قاچاغچیتى دەسەلاتدارانى قازانجپەرست بە زانست و خویندنەوە، ئەم نارەزایتیە تا ئیستاش بە گەرمى بەردەوامەو سەربارى فریوکارى و سیاسەتى سەرکوتگەرانە لە دژیان، دەستیان لە راوەستاى خۆیان هەلنەگرتووە. هەر لە چەند رۆژى رابردوودا زانکۆى بێرە بووە مەیدانى بەرامبەرکآى توندو فراوانى خوینکاران لەگەل کۆنەپەرستى و تیرۆریزمى ئیسلامیدا. خویندکاران بەریزى هەزاران کەسى راشکاوانە نەفرەت و بیزارى خۆیان لە ملهورى و کۆنەپەرستى ئەو تاقمە ئیسلامیانە دەربریوەو بۆ دەسکۆتاکردنیان جەسورانە هاتنەمەیدانەوە. راپەرینى زانکۆى بێرە دژى کۆنەپەرستى و تیرۆریزمى تاقمە ئیسلامیەکان بە فراوانى لە ئاستى عیراق و جیهاندا دەنگیدایەوە، بۆ هاوپشتى لەگەل خویندکارانى بێرە جموجۆشیکى گەورە لە نیو زانکۆو خویندکارانى شارەکانى دیکەى عیراق سەریهەلداوە بە تایبەتى لە نیو زانکۆکانى بغداد.
بۆ سەرپەرشتى و رابەرى کردنى ئەم جولانەوەیە لە هەندیک جیگا لیژنەى تایبەت لە نیو خویندکاران پیکهاتووە بە ناوى (لیژنەى کارى خویندکاران) بە تایبەتى لە بێرەو بغداد و تا ئیستا دەوریکى بەرچاوى گیراوە لە سازدان و پەرەپیدانى ئەم جولانەوەیە لە دەورى چەند خواستیکى دیاریکراو کە روویان لە دەسکۆتاکردنى تاقمە ئیسلامیەکان و دورخستنەوەى فەزاى کۆنەپەرستیە لە زانکۆکان. وەکو کردنەدەرەوەى مسلیشایى ئیسلامى و رموزە دینیەکان لە زانکۆ، ناساندن و دادگایى کردنى تاوانبارانى ئەو هیرشەى کرایە سەر خونیدکارانى کۆلیژى ئەندازیارى لە بێرە، ریزگرتن لە ئازادیە فەردى و مەدەنیەکانى خویندکاران، کۆتایهینان بە زەخت و زۆر دژى خویندکارانى کچ کە بە شیوەى جۆراوجۆر بەریوە دەبریت. ئەمانە بە بەیان و شیوەى جیاجیا راگەیەنراوە. بەلام لە زانکۆکانى هەولیرو سلیمانى زۆرتر لە دەورى وەستانەوە دژى قاچاغچیتى بە خویندن و زانکۆوە تەروەرى بەستووە. ئەوەى جیگاى سەرنجە ئەو مەیلەیە کە بۆ بەهیزکردنى یەکیتى و هاوپشتى نیوان خویندکاران بەدەر لە ناسنامەى قەومى و تائیفى و دینى سەریهەلداوەو پەیامى خویندکارانى بێرەو بغداد بۆ خویندکارانى هەولیرو سلیمانى، نمونەیەکى دلخۆشکەرو کەم ووینەیە لەم بارەیەوە.
دەورى جولانەوەى خوینداران
لە هەر جیگایەکى دنیاو لە جەرگەى هەر ئالوگۆرو وەرچەخانیکدا، کاتیک جولانەوەى خویندکارى پىى نابیتەمەیدانەوە، دەوریکى گرنگ و کاریگەرى گیراوە بە تایبەتى لە بەهیزکردنى رەوت و مەیلى پیشکەوتنخوازى و سکولاریزم و متەمەدنانە لە نیو ئەم رووداواوو ئالۆگۆرانەدا. زانکۆو خویندنگاکان بەدەر لەوەى هەمیشە لەلایەن دەسەلات و هیزە کۆنەپەرستەکانەوە زەختى زۆریان خراوەتە سەرو هەولدراوە چ بە سەرکوت و چ بە پەخشانەوەى خورافات و کۆنەپەرستى، دەورى پیشرەوانەیان لە بارببریت، بەلام هەمیشە ناوەندى گرنگ بوون بۆ پیشکەوتنخوازى. خودى ئەوەى سەروکاریان لەگەل زانست و تەکنۆلۆجیایى سەردەم هەبووە، هەروەها هەمیشە مەرکەزى جیلى لاوان و ئاوات و ئارەزووە تازەو مودیرنەکانیان بوون، بنەمایەکى گرنگ بووە بۆ گەشەى مەیلى چەپ و سکولاریستى و موتەمەدنانە لە ناو زانکۆکاندا.
ئەگەر زۆر دور نەرۆین هەر لە چەند دەیەى رابردوودا، زانکۆکانى عیراق و بە گشتى تویژى خویندکاران میحوەریکى گرنگى نەشونماکردنى بیروباوەرى چەپ و کۆمۆنیستى و سکولاریستى بوون، لە داهینان و رەواجپیدانى داب ونەریتى پیشکەوتوانەو مودیرن و هاوچەخدا پیشرەو بوون، دەورى گرنگیان گیراوە لە وەستانەوە دژى سەرکوتگەرى بەعس و بەرپەرچدانەوەى سیاسەتى چەکدارى زۆرەملى و بە بەعسى کردن. تەنانەت لەم بوارانەدا کاریگەرى گەورەیان لەسەر کۆمەلگا داناوە، هەر شاریک زانکۆى تیاکرابیتەوە بە خیرایى لە رووى داب ونەریت و تەمەدون و ئەفکارى پیشکەوتوانەو دەرگا ئاوالاکردن بەرووى لە مال هاتنەدەرى ژنان و کچان…کاریگەرى لەسەر فەزاى ئەو شارە داناوە.
تویژى خویندکاران دەوریکى گەورەى بووە هەم لە هەلگرى ئەفکارو خواستى پیشرەوانەو پیشکەوتوانەو هەم لە پەرەپیدان و رەواجپیدانى ئەو ئەفکارە لە ئاستى کۆمەلگادا. ئاوات و ئارەزووى پیشکەتوانەو لاویتى خویندکاران بۆ کۆمەلگایەکى راوەو ئازادو خۆشگوزەران و ئازاد، بە زۆرى بزووتنەوەى ئەوانى لە هاوشانى بزووتنەوەى کریکارى و کۆمۆنیستى داناوە وەکو پیشرەوى کۆمەلگا بۆ گۆرینى دینیاى ئیستا. لە چەند سالى رابردوودا رژیمى بەعس و بزووتنەوە قەومیى و دینیەکان بە جۆرەها زەخت و زۆرو نەخشەو پلان توانیان تا رادەیەکى زۆر دەورى خویندکاران و زانکۆکانى عیراق بەرەو پەراویز بەرن. رژیمى بەعس بە زالکردنى فەزاى پۆلیسى و سەرکوتى خویناوى و میلیتایزە کردنى خویندنگاکان و هاوکات بەریوەبردنى (حملەى ئیمانى) و بەکارخستنى دام و دەزگاکانى و تەرخان کردنى بوجەى زۆروزەبەن، بە تایبەت لە فەزاى هەژارى و بیدەرەتانى دەورانى حێارى ئابوریدا، توانى بۆ دەورەیەک ئەم بزووتنەوەیە خامۆش و پاشەکشە پى بکات.
بزووتنەوەى کوردایەتیش یەکەمجار لە سەرەتاى هەشتاکاندا دەوریکى سەرەکى گیرا بۆ لەباربردنى بزووتنەوەى خویندکارانى کوردستان و تەسلیم کردنى بە رژیمى فاشیستى بەعس و سیاسەتەکانى، بە تایبەتى سیاسەتى بەزۆر چەکدارکردن لە پیناو سازان لەگەل ئەم رژیمەو بە دەستهینانى ئیمتیازیک بۆ خۆى. لە دواى ئەو دەورانەشەوە بە مەبەستى دەستەمۆکردنى بزووتنەوەى خویندکارى و کردنى بە پاشکۆى سیاسەتەکانى خۆى، زۆر بە بەرنامەوە کەوتە دژایەتى کردنى مەیلى چەپ و پیشکەوتوانەى ناو بزووتنەوەى خویندکارى و تەنانەت لەو جیگایەدا کە بۆى کرابیت سەرکوتى کردوەو چەندین نمونە لەم بارەیەوە هەیە. لە دواى راپەرینى ئازارەوە بزووتنەوەى کوردایەتى کەلکى لەو فەزایە وەرگرت کە تیایدا لەلایەن ئەمریکاو غەربەوە کرایە پاسەوانى کۆمەلگاى ئاوارەى کوردستان و نان و ئاوى خەلکى ئاوارەى کوردستانى بە کۆنتەرات پیدرا. فەزاى سەرگەردانى سیاسى کوردستان و دابرانى دەسەلاتى میلیشیایى حیزبە ناسیونالیستە کوردەکان بەسەریدا، بەم جۆرەش پاشەوپاش گیرانەوەى کومەلگاى کوردستان و بوژاندنەوەى داب و نەریتى عەشیرەتى و قەمپەرستى و هەروەها ئیسلامى لەژیرکاریگەرى چەمانەوەى ئەم حیزبانە لە ئاست جمهورى ئیسلامى و پشتیوانى هەمەلایەنەیان لە باندە ئیسلامیەکانى سەربەم رژیمە. بزووتنەوەى خویندکارى بە تەواوى پاشەکشەى پیکراو تەنانەت فەزایەکى کۆنەپەرستانە بەسەر زانکۆو خویندنگاکاندا سەپینرا. لە دوو سالى دواى رووخانى رژیمى بەعسیشەوە تاقمە ئیسلامیەکانى عیراق سیاسەتیکى هەر بەم جۆرەیان لە ئاستى عیراقدا بەریوەبردووە.
ئەم جموجۆشانەى ئەم دواییە کە لە ناو زانکۆکانى عیراق و کوردستاندا سەرى هەلداوە، دەکرى سەرەتایەک بیت بۆ هاتنەوەمەیدانى سەر لە نوآى بزووتنەوەى خویندکاران لە ئاستیکى فراوان و سەراسەریدا، کە نە تەنها ئامرازى کاراى دەستى خویندکاران بیت لە خەباتیاندا دژى ئەو گوشارو بى مافیەى بەسەریاندا سەپینراوە، بەلکو سەنگەریکى بەهیزى سکولاریزم و چەپ و پیشکەوتنخوازى بیت لە کۆمەلگادا، ببیتە بەشیکى گرنگ لە بزووتنەویەکى گەورەى کۆمەلایەتى بۆ رامالینى کۆنەپەرستى و کۆتایهینان بە هەل ومەرجى کارەساتبارى ئیستاو بیناکردنى ئایندەیەکى درەخشان بۆ کۆمەلگا.
پلاتفۆرمى بزووتنەوەى خویندکاران
بەلام بۆ ئەوەى ئەم بزووتنەوەیە بە دەورى خۆیەوە دەربکەویت و لە ئاستى دەستبەرکردنى خواست و ئامانجەکانى خویندکاراندا بیت و دەورى خۆى لەسەر ئایندەى کۆمەل بگیریت، پیویستى حەیاتى بەوە هەیە کە لە دەورى ریبازو پلاتفۆرمیکى پیشکەوتوانەو چەپ و سکولاریستى ریکخراوو بکریت. میژووى تا ئیستا نە تەنیا لە عیراقدا بەلکو لە ئاستى دنیادا ئەم راستیەى بە کردەوە سەلماندوە. خویندکاران و لاوان ئەو بەشەى کۆمەلگان کە لە هەمووان زیاتر ئارەزووى کۆمەلگایەکى کراوەو هاوچەرخ دەکەن، زۆرترن ئازارو ناسۆرى بەدەست هەلاواردن و نایەکسانیەوە دەچیژن، داب و نەریتى دواکەوتوانە پیش هەموان لەگەل ئارەزوەکانى ئەواندا دەکەویتە ناکۆیەوە، ژیانى لاویتى و دەستبەربوونى پیداویستیەکانى خویندن و گوزەرەانى رۆژانەى لاوان ئارەزوویەکى قەلى لاوانە کە لەگەل خۆشگوزەرانی هەمواندا بە توندى گرىى خواردووە.
ئەوانەى باسکران وەکو بنەماى ئارەزوو خواستەکانى لاوان، یان بە مانایەکى تر میحورەى پلاتفۆرمی وەلامدەرەوە بە ئارەزووەکانى لاوان پیکدەهینن. بەلام سەرکوت و دژایەتى کردنى ئەم ئارەزووانە لە بنەرەتەوە لایەنیکى سەرەکى پلاتفۆرمى بزووتنەوە ئیسلامیەکان پیکدەهینیت، ئەوان هەموو ئارەزوەکانى لاوان حەرام و قاچاغ دەکەن و سزاى تەندى بۆ دەبرنەوە. شادى و خۆشى و داب و نەریتى پیشکەوتوانەو تیکەلاوبوونى کچ و کۆر بە تاوان دادەنین و بە شمشیر لەگەلى دەجەنگن. ناسیونالیزمیش بە تایبەتى لە کۆمەلگاکانى شەرق و لەسەردەمى هاوچەخدا نیشانیداوە کە بزووتنەوەیەکى ئاویتە بە ئیسلامەو لە پشتى نەریت و ئەحکامە کۆنەپەرستانەکانى رادەوەستیت، لەسەر بناغەى قەمپەرستى و بە پیرۆز راگرتنى ناسنامە و فەرهەنگ و نەریتى میللی، باوەشینى کلتورى دواکەوتوانەى میللى و عەشیرەتگەرى دەکات، لە پشتى ناموسپەرستى و هەلاواردن رادەوەستیت، پشت دەکاتە سکولاریزم، دابینکردنى ژیانیکى شایستەو پیداویستیەکانى خۆیندن دەکاتە قوربانى قازانجپەرستى سەرمایە. هەرچى دیموکراسى و لیبرالیزمە بەدەر لەوەى کە لە سەردەمى هاوچەرخدا پشتى کردوەتە ئەو خواست و ئامانجانەى کە پیشتر پآى دەناسرایەوە، بەلام ئەم رەوتە لە عیراقدا هیچ زەمینەو نوینەرو بەدیلیکى جدى نیە، ئەوانەى لە ژیر ئەم ناوەدا خۆیان دەردەخەن ئەلگۆیەکى کارتۆنى و کاریکاتیرین لە دیموکراسى و لیبرالیزم و ناتوانن ببنە هیزی کاریگەرو جدى.
بەلام بزووتنەوەى کریکارى و کۆمۆنیزم هەمیشە پراوپر هەلگرى ئەو خواستانە بوون کە ئاوات و ئارەزووەکانى لاوان دەستەبەر دەکات. خەبات لە پیناو بەرپاکردنى کۆمەلگایەکى کراوەو هاوچەرخ و پیشکەوتوانە، خەبات لە پیناو ئازادیە فەردى و مەدەنیەکان و دابین کردنى یەکسانى نیوان ژنان و پیاوان و هەموو هاولاتیان، خەبات لە پیناو دابینکردنى بە خۆرایى پیداویستیەکانى خویندن و ژیانى خویندکاران، هەمیشە بەشیک بوون لە پلاتفۆرمى بزووتنەوەى کریکارى و چەپى کۆمەلگا. لە سەردمى ئیستادا سکولاریزم و جیاکردنەوەى دین لە دەولەت و پەروەردەو فیرکردن بە تەواوى بووە بە ئەرکى کریکارو کۆمۆنیزم و سەرکەوتنى ئەم خواستە بە تەواوى بە بەهیزبوون و سەرکەوتنى کریکارو کۆمۆنیزمەوە گرآى خواردووە، لیدان لە هەموو شیوەکانى کۆنەپەرستى کە ئارەزوەکانى لاوان دەخنکینى بەشیکە لە پلاتفۆمى چەپ. بۆیە پیشرەوى بزووتنەوەى خویندکاران لە گرەوى ئەودایە وەکو بەشیک لە بزووتنەوەى چەپى کۆمەلگا جیگا پەیدا بکات و لەگەل بزووتنەوەى کریکارى و سۆسیالیستى ئاویزان بیت. ئەمەش تەنها بە ریکخراویکى رادیکال و چەپ و سەربەخۆ لە دەولەت و ئەحزابى دەولەتى دەستەبەر دەبیت، ریکخراویک کە پاشکۆى دەولەت و ئەو حیزبانە نەبیت کە بریارە مافەکانى خویندکاران لە قورگیان دەربهینریت، ریکخراویک کە لەگەل هیچ جۆریک لە دواکەوتویى و هەلاواردن و جوداسازى و دەستەبەندنى کردنى خویندکاران و رەمزەکانیدا نەحەویتەوەو بۆ هەلوەشاندنەوەیان خەبات بکات. ئەو ئارایشەى کە بۆ رابەرى و ریکخستنى جولانەوەکانى ئیستاى خویندکاران لە زانکۆکانى بێرەو بغدادو هەولیرو سلیمانى پیکهاتووە دەتوانى ناوکۆکەى پیکهینانى ئەم ریکخراوە بیت.
خواستەکانى بزووتنەوەى خویندکاران
بزووتنەوەى خویندکاران دەبى بە رۆشنتیرن و رادیکالترین شیوە خواستەکان و بەرژەوەندیەکانى خویندکاران دیاریبکات و بە دەستەوەى بگریت. ئەو خواستانەى کە وەلام بە ئاوات و ئارەزوەکانى خویندکاران دەدەنەوە. هەروەها لە هەر دەویەیەکداو لە هەناوى هەر ئالوگۆرو کیشمەکیشیکدا خواستى دروستى خویندکاران و بەرژەوەندیەکانیان بناسیتەوە. بۆ نمونە جیایى دین لە دەولەت و پەروەردەو فیکردن، ئازادى بىقیدو شەرتى سیاسى و بیروباوەرو بەیان، یەکسانى مافى ژن و پیاوو قەدەغەى هەرجۆرە هەلاواردن و جوداسازیەک لە نیوان کچان و کوران، دورخستنەوەى هەموو دیاردەیەکى چەکدارى و زەخت و زۆرى دام و دەزگاچەکدارەکان لە زانکۆکان و مەیدانەکانى خویندن، دابینکردنى هەموو پیداویستیەکانى خویندن و ژیانى خویندکاران لەلایەن دەولەتەوە………………بەشیکن لە خواستە گرنگ و سەرەکیەکیانەى کە هەل ومەرج و فەزاى خویندن و خویندنگاکان لەگەل ئارەزوەکانى خویندکاران ئاویزان دەکەن.
جولانەوەى ئیستاى خویندکاران نابآ لە هیچ زانکۆو کۆلیجیکدا خواستەکانى خۆى تەنها بەو گرفتانەوە بەرتەسک بکاتەوە کە ئەو زانکۆو کۆلیجە لەگەلى بەرەوروون، بەلکو بۆ ئەوەى بتوانى جولانەوەکەى سەراسەرى بکاتەوەو خویندکارانى جیگاکانى دیکەش بهینیتە پشتى خۆى و گوشاریکى گەورەتر بەگەربخات، دەبآ خواستەکانى هەر ناوەندیک لە خواستە هەمەگیرەکانى خویندکاران هەلپیکیت. هەر بەوجۆرەى کە خویندکارانى بێرە پەیامى پشتیوانیان بۆ خویندکارانى هەولیرو سلیمانى نارد. بەلام خالیکى لاوازى مانگرتنەکانى سلیمانى و هەولیر لەوەدایە کە خواستەکانیان بەرتەسک کردوەتەوە بە یەک دوو کۆلیجەوەو دەستیان بۆ ئەو خواستانە نەبردوە کە کۆلیجەکانى دیکەش دەهینیتە پشتى جولانەوەکەیان.
چەند سەرنجیک سەبارەت خواستى هەلوەشانەوەى کۆلیجە ئەهلیەکان
دەست بردنى حیزبە دەسەلاتدارەکان و سەرکردەکانیان بۆ قاچاغچیتى بە خویندن و زانکۆکانەوە لە ریگاى ئەو داهاتە زۆرەى کە بە تالان بردویانە، ناوەرۆکى خواستى سەرەکى ئیستاى جولانەوەى خویندکارانى هەولیرو سلیمانى پیکدەهینیت. بەلام حیزبە دەسەلاتدارەکان و دەزگاکانى پشتى ئەم قاچاغچیتیە خەریکن بەوە پاساوى یارى کردن بە پیوانەو بەهاکانى خویندن و زانست دەکەن، کە گوایە ئەوان لایەنگرى بازارى ئازادو مودیلى غەربین و بەمەش گوشار دەخەنە سەر خویندکاران کە لە بەرامبەر “بوژانەوەو کرانەوە”دا بەرگرى لە کۆنەپاریزى دەکەن. لە کاتیکدا ئەمە جگە لە گالتەجارى و فریوکارى هیچى تر نیە. مەسەلەى سەرەکى ئەوە نیە کە زانکۆکان دەولەتى بن یان ئەهلى، بەلکو دوو مەسەلە سەرەکین.
یەکەم/ زانکۆ زانکۆیە، ئەهلى بیت یان حکومى دەبآ بە تەواوى پابەندى ئەو پیوانەو بەهاو یاسایانە بیت کە بۆ فیرکردنى زانست و پرۆسەى خویندن پیویستن. فرۆشتنى بەلگەنامەى خویندن بە پول و پارەى بە تلانبراوى خەلکى کوردستان کە زۆر راشکاوانە لەلایەن ئەو کۆلیجە ئەهلیانەوە بە بەرپرسانى ئەحزابى حاکم و خاوەن سەرمایەکان برەوى پەیداکردوە، لەژیرپینانى سەرەتایترین پیوانەو بەهاکانى خویندن و زانستە. بە تایبەتى کە ئەمە لەگەل زانستە ئینسانیەکانى وەکو پزیشکى دەکەن کە راستەوخۆ بە ژیانى هاولاتیان پەیوەست دەبیتەوە. ئەمە بە ئاشکرا قاچاغچیتیە بە زانست و خویندن و دورو نزیک هیچ پەیوەندیەکى بە بازارى ئازادو مودیلى غەربیەوە نیە، بەلکو مودیلى عەشایەرییە بۆ مامەلە لەگەل زانست و زانکۆ. لە غەربیشدا نەک هەر لە بوارى زانست و خویندن بەلکو لە هەر دامەزراوو کۆمپانیاو پرۆژەیەکى ئەهلیشدا، جا لە هەر بواریکدا بیت، دوو جار کارى نا یاسایى و پیچەوانەى ئەو پیوانەیە بکریت کە بۆى دیاریکراوە، دوچارى داخستن دەبیت. بۆیە ئەو کۆلیجانەى ئەم گالتەجارەیەیان بە پیوانەکانى زانست و خویندن کردوە، دەبآ دابخرین و خاوەنەکانیشیان دادگایى بکرین.
دووەم/ کولیج ئەهلى بیت یان دەولەتى ئەوەى پیویستە لەسەر دەولەت، دابینکردنى هەموو پیداویستیەکانى خویندنو ژیانى خویندکارانە بە خۆرایى. دەبى ئستانداردیکى یەکسان دوور لە تواناى ئابورى خیزانەکان، بۆ دەستراگەیشتنى هەموو خویندکاران بە زانست و کۆلیجەکان هەبیت. بروانامەى خویندن لە هیچ کوآى غەرب و بازاى ئازادیشدا بە پول ناکردریت، بە هەولدان و فیربون بە دەست دەهینریت. ئەگەر بریاربیت بەپىى مودیلى غەرب و بازارى ئازادیش کاربکریت دەبى ئەو کۆلیجەى ئەم پیوانانەى پیشیلکردوە دابخریت. تەنانەت دواى لە ژیرپینانى ئەم سەرەتایترین پیوانانە بوارى چاکسازیشى بۆ نەماوەتەوە.
ریبوار ئەحمەد
27-3-05